Eski bir nüfus cüzdanı… Bir insanın adı, doğum yılı, yaşadığı mahalle ve medeni hâlini kaydeden küçük bir belge. Ancak bazen birkaç satırlık bu belgeler, bir insanın hayatından çok daha fazlasını anlatır; bir şehrin değişimini, devletin dönüşümünü ve tarihin gündelik yaşama nasıl yansıdığını gözler önüne serer.

850428 E Hayrettin Turker 30 Page 0002

Bilecik Kent Belleği arşivinde yer alan kayıtlara göre, İbrahim Efendi’nin kızı Ayşe Hanım adına 22 Ekim 1925 (22 Teşrin-i Evvel 1341) tarihinde düzenlenen nüfus cüzdanı, yalnızca geçmişte yaşamış bir Bilecikli kadının kimlik bilgilerini değil, şehrin idari tarihine ışık tutan dikkat çekici bir ayrıntıyı da günümüze taşıyor.

Belgede Ayşe Hanım’ın Mustafa Efendi (Türker) ile evli olduğu, doğum tarihinin 1321 olarak kaydedildiği ve vilayet hanesinde “Ertuğrul” ibaresinin yer aldığı görülüyor. İkamet adresi ise Bilecik merkez Fethi Bey Mahallesi’ndeki evi olarak belirtiliyor.

Bir kadının kimlik belgesi, bir şehrin tarihî izi

Bugün sıradan bir kimlik belgesi gibi görülebilecek bu nüfus cüzdanı, 1925 yılının Bilecik’inden küçük ama anlamlı bir kesit sunuyor.

850428 E Hayrettin Turker 30 Page 0001

Ayla Hanım’ın değil, Ayşe Hanım’ın adıyla düzenlenen bu belge; onun yaşadığı dönemi, aile hayatını, mahallesini ve devlet kayıtlarında nasıl tanımlandığını ortaya koyuyor. Bir zamanlar bir evin içinde saklanan, belki yıllarca sandıkta veya çekmecede korunan bu belge, bugün geçmişin gündelik yaşamına açılan bir kapı niteliğinde.

Fethi Bey Mahallesi’nde bir ev… O evin içinde yaşanan hayatlar, sabahları açılan kapılar, mahalle komşulukları, yılların biriktirdiği hatıralar… Ayşe Hanım’ın nüfus cüzdanı, tüm bu yaşanmışlıkların sessiz bir tanığı olarak karşımıza çıkıyor.

Bilecik vilayet olmuştu ama belgelerde Ertuğrul yaşamaya devam ediyordu

Bu nüfus cüzdanını tarihî açıdan asıl dikkat çekici kılan ayrıntı ise vilayet hanesinde yer alan “Ertuğrul” ibaresi.

Bilecik, 1924 yılında yeniden vilayet statüsüne kavuşmuştu. Ancak bu değişikliğin üzerinden yaklaşık bir yıl geçmesine rağmen, 22 Ekim 1925 tarihli nüfus cüzdanında hâlâ Ertuğrul Vilayeti adının kullanılması, idari değişikliklerin resmî evraklara yansımasının zaman alabildiğini gösteren ilginç bir örnek oluşturuyor.

Üstelik belgede yer alan mühürde de “Ertuğrul” adının okunabilmesi, bu tarihî ayrıntıyı daha da anlamlı kılıyor.

Bir şehir yeni adıyla anılmaya başlamış, idari yapısı değişmiş, yeni bir dönemin kapıları açılmıştı. Ancak eski isim, bir süre daha resmi kayıtların satırlarında ve mühürlerinde yaşamayı sürdürüyordu.

Ertuğrul’dan Bilecik’e uzanan dönüşüm

Şehirlerin isimleri değişebilir, sınırlar yeniden çizilebilir, idari yapılar farklılaşabilir. Fakat geçmişin izleri bir anda silinmez. Bazen eski bir isim, bir belgenin köşesinde, bazen bir mühürde, bazen de yıllar sonra ortaya çıkarılan bir arşiv kaydında karşımıza çıkar.

1925 tarihli bu nüfus cüzdanı da Bilecik’in Ertuğrul adıyla anıldığı dönemin izlerini taşıyor. Belge, idari tarihin yalnızca kararlarla ve resmî tarihlerle değil, günlük yaşamda kullanılan evraklarla da okunabileceğini hatırlatıyor.

Sararmış bir belge, geçmişten bugüne uzanan hikâye

Ayşe Hanım’ın nüfus cüzdanı belki de yıllar boyunca bir aile hatırası olarak saklandı. Üzerindeki tarih, isimler, adres ve mühür; bir zamanlar yaşayan insanların gündelik hayatının parçasıydı.

Bugün ise o küçük belge, Bilecik’in geçmişine ışık tutan tarihî bir kayıt olarak başka bir anlam taşıyor. Bir kadının kimlik bilgileri üzerinden şehrin idari değişimini okumak, geçmişin ne kadar ince ayrıntılarda saklı olduğunu gösteriyor.

Bazen bir şehrin tarihini anlamak için büyük kitaplara değil, 101 yıl önce düzenlenmiş bir nüfus cüzdanına bakmak yeterlidir.

Çünkü tarihin en kıymetli izleri, çoğu zaman hayatın içinden kopup gelen küçücük belgelerde saklıdır. Bir mühür, bir mahalle adı, eski bir vilayet ibaresi… Ve o satırların arasında, geçmişten bugüne ulaşmayı başarmış bir Bilecik hikâyesi.

850428 E Hayrettin Turker 30 Page 0005850428 E Hayrettin Turker 30 Page 0004850428 E Hayrettin Turker 30 Page 0003

Muhabir: Harun Reşit Kaymaz